DOMa Diaries 07

Συνοψη

 Το DOMa Diaries –η σειρά ημερίδων που στρέφει το φως στη διαδικασία, τη μεθοδολογία και τη δημιουργική ρευστότητα πίσω από την αρχιτεκτονική πράξη– επέστρεψε στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη για την έβδομη εκδοχή του. Επτά ελληνικά αρχιτεκτονικά γραφεία και αρχιτέκτονες παρουσίασαν υλοποιημένα και μη έργα, φωτίζοντας ετερόκλητες περιπτώσεις όπου οι εκάστοτε περιορισμοί και αντιξοότητες οδήγησαν σε ευφάνταστες και δημιουργικές επιλύσεις. 

Η εναρκτήρια παρουσίαση ανήκε στον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Πετράκο (Constantinos Petrakos Architects) και το έργο «Κατοικία στο Ναύπλιο». Περισσότερο πολυκατοικία που περιέχει μια «μικρή, κάθετη οικονομία κατοίκησης» παρά τυπική κατοικία, το έργο αναπτύχθηκε πάνω σε μια προσωπική διερώτηση του Πετράκου γύρω από το στοιχείο του εξώστη και μια αντίστοιχη διαπραγμάτευση της αξίας και της σημασίας που μπορεί να έχει στη σημερινή αρχιτεκτονική οικονομία. Φωτίζοντας την πορεία του –από έναν ζωτικό χώρο που αποφόρτιζε την εσωστρέφεια του πρώιμου ελληνικού κτηρίου έως τη σημερινή του «μοίρα», όπου συνιστά περισσότερο μια αυτόματη συνήθεια της οικοδομής και λιγότερο ουσιαστικό αρχιτεκτονικό στοιχείο– ο Πετράκος προσέφερε μια αντίστροφη θέαση της λειτουργίας του εξώστη, όπου ουσιαστικά φιλοξενεί μια διπλοτυπία εξωτερικού και εσωτερικού χώρου, διανοίγοντας άλλες δυνατότητες στην κατανόηση της σχέσης του μέσα και του έξω.  

Ο Φίλιππος Φωτιάδης (We Design) που ακολούθησε εστίασε στις αντικρουόμενες πραγματικότητες που φιλοξενεί η ανάληψη ενός σχεδιασμού, όπως αποκαλύφθηκε στο έργο «Κατοικία στη Σέριφο». Αν και η επονομαζόμενη κυκλαδίτικη κατοικία εξελίσσεται σε μια αυτόνομη –και καλπάζουσα– τυπολογία τα τελευταία χρόνια, πάντοτε υπάρχει χώρος για εκπλήξεις και –κυρίως– αιφνιδιασμούς, άλλοτε παραγωγικούς και άλλοτε ανασταλτικούς. Στενώματα που παράγει ο σχετικός κανονισμός και επιθυμίες πελατών που έρχονται σε ρήξη τόσο με το πλαίσιο δόμησης όσο και με το αμιγές αρχιτεκτονικό όραμα καταλήγουν σε ένα άτυπο παιχνίδι με κινούμενα μέρη μέχρι να ικανοποιηθούν όλες οι πλευρές, περιγράφοντας έτσι μια «εκτός έδρας» περιπέτεια που πάντοτε δίνει την αίσθηση της εκκίνησης από το μηδέν, έστω και αν η εφαρμογή φαίνεται γνωστή και εξασφαλισμένη. 

Παραμένοντας στο Αιγαίο, η επόμενη εισήγηση ανήκε στον Sigurd Larsen. Μέσα από την ξενάγηση σε μια τριπλέτα κατοικιών στην Κύθνο και την Κρήτη, ο Δανός αρχιτέκτονας παρουσίασε μια συνεκτική και συμπαγή αρχιτεκτονική γραμμή που βρίσκει την ιδεώδη της περιγραφή στη φράση «σκανδιναβικό βλέμμα πάνω στο μεσογειακό τοπίο». Η εφαρμογή αυτής της ματιάς αφενός δοκιμάζεται σε γνώριμα πεδία με προδιαγεγραμμένες κορυφώσεις (θερινή νησιωτική κατοικία, ορεινό ξενοδοχείο), αφετέρου εμπεριέχει μικρές αποκαλύψεις, καθώς η πολυπόθητη επίλυση εφευρίσκεται κάθε φορά μέσα από το δώρο της διαφορετικής οπτικής στο πρόβλημα όπως τη χαρίζει η άλλη ματιά. Σαν σκηνοθέτης που στήνει επιμελώς τα κάδρα του έτσι ώστε να κλείσει εντός τους την απαραίτητη οπτική πληροφορία που θα οδηγήσει σε μια πλήρωση των αισθήσεων, ο Larsen χαρτογράφησε μια μεθοδική και ταυτόχρονα ενστικτώδη εργασία που συντονίζεται σχεδόν χορογραφικά με το μεσογειακό φως, βρίσκοντας την υποδειγματική της συμπύκνωση στη φράση: «Όταν η κουζίνα λάμψει από το φως του ηλίου, ξέρεις ότι ήρθε η ώρα να μαγειρέψεις».

Το κουαρτέτο κατοικιών και το πρώτο μέρος της ημερίδας ολοκληρώθηκε με την «Κατοικία στην Αίγινα» από τους Hiboux Architecture. Στη δική τους σχεδιαστική εξίσωση, ο περιορισμός που στάθηκε ζωογόνος ήταν η ιδιομορφία του οικοπέδου, η οποία έθεσε εξαρχής μια απαιτητική πρόκληση για τη διάρθρωση της κατοικίας αλλά και της συνολικής εμπειρίας κατοίκησης. Η στένωση που φιλοξενούσε στη μέση –παραπέμποντας σχηματικά στο σύμβολο του απείρου (∞)– οδήγησε στη σύλληψη ενός προγράμματος που προέβλεπε δύο κύριους όγκους –έναν σε κάθε πλευρά του «φιόγκου»– ενώ ο «κόμπος» πριμοδοτήθηκε με ένα στοιχείο ρευστότητας. Το αποτέλεσμα προσέγγισε την εικόνα ενός ρέματος που διαχέεται μέσα από τον κτηριακό όγκο, διασπώντας τον σε δύο μέρη και αφήνοντας άτακτες οργανώσεις στο σημείο του περάσματός του. Έτσι, η τελική εντύπωση του έργου από ένα bird’s-eye view θύμιζε αγγείο που έχει σπάσει σε δύο κομμάτια, με το κενό ανάμεσά τους διάστικτο από μικρότερα σπαράγματα. Αυτή η «διαχυτική» μορφή αφενός απέφυγε επιτυχώς τη διαμερισματοποίηση της εμπειρίας κατοίκησης και αφετέρου ενέταξε οργανικά τα πλούσια βραχώδη στοιχεία του οικοπέδου, τα οποία δεν αντιμετωπίστηκαν ως απλησίαστες οντότητες που αξιώνουν θαυμασμό εκ του μακρόθεν αλλά, αντιθέτως, καλωσορίστηκαν στον μικρόκοσμο της οικογένειας ως γείτονες, παραμένοντας στην κυριολεξία απτές και φιλόξενες μορφές. 

Στο δεύτερο μέρος της ημερίδας, η γωνία εστίασης άλλαξε μέσα από έργα που κινήθηκαν σε άλλες κλίμακες και σε διαφορετική παλέτα χρήσεων. Ο Κώστας Βαρώτσος και η Χρυσάνθη Ασπρουλοπούλου παρουσίασαν ένα έργο σε δύο κινήσεις: τη δημιουργία ενός γλυπτικού μνημείου πεσόντων στον αύλειο χώρο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας και τον βιοκλιματικό επανασχεδιασμό της πρόσοψής του. Τα δύο έργα αποτέλεσαν προϊόν της ίδιας χειρονομίας, υπογραμμίζοντας πώς η γλυπτική και η αρχιτεκτονική εκβάλλουν από την ίδια πηγή. Στην περίπτωση των Βαρώτσου και Ασπρουλοπούλου, ο περιορισμός τους ήταν το βάρος μιας προσδοκίας: η δημιουργία μιας κιβωτού μνήμης που θα ανταποκρινόταν στις προβολές ενός συλλογικού φαντασιακού χωρίς να αποτελεί αρχετυπικό πολεμικό μνημείο και, παράλληλα, η συνύπαρξη αυτού του ποιητικού χώρου με έναν εθνικό πυλώνα –τον στρατό– ο οποίος θεμελιώνεται σε αρχές όπως η πειθαρχία, η ετοιμότητα και η τάξη. Η καθετότητα του μνημείου –ένας ανοιχτός λαβύρινθος σε σχήμα πετάλου, φτιαγμένος από γυάλινες στήλες που φιλοξενούν τα ονόματα όλων των πεσόντων στους πολέμους του ελληνικού κράτους– προβλήθηκε ως αντανάκλαση πάνω στην πρόσοψη του χαρακτηριστικού κτηρίου, χαρίζοντας έτσι την επίλυση μιας βιοκλιματικής όψης που αρθρώνεται μέσα από κάθετες σειρές λευκών περσίδων αλουμινίου – μια νέα επιδερμίδα που σχηματίζεται μέσα από τις πτυχώσεις που προσφέρουν οι πυκνώσεις και αραιώσεις τους. Ωστόσο, το ίδιο το μνημείο πλάστηκε πάνω σε αρχιτεκτονικές αρχές, με το συνολικό αποτέλεσμα να αποκτά τη μορφή μιας «λούπας» όπου η διάκριση ανάμεσα σε μνημείο και πρόσοψη γίνεται απλώς ένα τυπολογικό ζήτημα. Ο κύριος Βαρώτσος, ορμώμενος από τη δική του περιπέτεια στο πολιτιστικό γίγνεσθαι, προέβαλε την ανάγκη να μην προσεγγίζουμε το κτίζειν μόνο αναλυτικά και δομικά, αλλά πρωτίστως συνθετικά, θέτοντας δημιουργικές αξίες από όλα τα πεδία σε κίνηση, καταλήγοντας σε ένα απόσταγμα αρχιτεκτονικής ηθικής με τη φράση «ποιοτική συμπεριφορά απέναντι στον χώρο».

«Σχεδιάζαμε ένα κτήριο που δεν πιστεύαμε ποτέ ότι θα γίνει». Με αυτά τα λόγια, ο Αλέξανδρος Αυλωνίτης εκ μέρους του γραφείου Athens Creative περιέγραψε τη δική τους περιπέτεια στα απαιτητικά κτηριολογικά προγράμματα και τον σχεδιασμό ενός παιδικού σταθμού στη Βούλα. Και λέμε απαιτητικά διότι το ζήτημα του σχεδιασμού ενός χώρου που απευθύνεται προγραμματικά σε παιδιά αποτελεί μια δύσκολη εξίσωση. Πώς είναι άραγε να αναλαμβάνεις κάτι τέτοιο όταν η πλειονότητα των παιδικών σταθμών στη χώρα έχει προκύψει μέσα από τροποποιήσεις άλλων χώρων; Πέρα από την επίλυση που έδωσαν οι Athens Creative μέσα από την υπέρθεση ορόφων που έδιναν την εντύπωση της περιστροφής γύρω από έναν νοερό άξονα, τα ζητήματα που άγγιξαν ήταν βαθύτερα και έκτακτα. Δημιουργώντας ένα κτήριο που δεν ορθώνεται ως στοίβαγμα κουτιών, τι εικόνες γεννιούνται στα παιδιά για τους χώρους που μας περιέχουν, την αρχιτεκτονική και τον κόσμο εν γένει; Μπορεί ένα κτήριο που απευθύνεται σε αυτά ως χρήστες να τα ενθαρρύνει σε μια πιο «πλάγια» και ανορθόδοξη σκέψη μέσα από τη μορφή του; Μπορεί κάτι που έχει προκύψει μέσα από μια συστοιχία περιορισμών –συνυπολογίζοντας την αλλαγή του κτηριολογικού προγράμματος στο διάστημα ανάμεσα στον σχεδιασμό και την κατασκευή– να γίνει ένα «δυναμό» ελευθερίας, ενεργοποιώντας τα βασικά παιδικά ένστικτα: την περιπέτεια, την περιέργεια και τον αυθορμητισμό; Η περίπτωση των Athens Creative απάντησε καταφατικά και αποτύπωσε ιδανικά αυτή την «πάλη» ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη δημιουργικότητα.

Η καταληκτική παρουσίαση της ημερίδας μας μετέφερε στο Καρλόβασι της Σάμου, σε ένα έργο επανάχρησης που προβλέπει τη μετατροπή πέντε ιστορικών ταμπάκικων σε πανεπιστημιακές εγκαταστάσεις. Μπροστά σε ένα έργο με έτοιμο όγκο, τυπολογία και με αδιαπραγμάτευτο χαρακτήρα, ποιος είναι ο ρόλος του «συγγραφέα»; Η Γεωργία Συριοπούλου και ο Λεωνίδας Παπαλαμπρόπουλος μίλησαν για μια αρχιτεκτονική ελάχιστης επέμβασης αλλά υψηλού αντικτύπου. Προσέγγισαν το έργο τους διακριτικά, αφήνοντας περισσότερο να τους προσεγγίσει εκείνο. Πιο ουσιαστικά, φώτισαν μια περιοχή στο αρχιτεκτονικό λειτούργημα που σχεδόν θεωρείται άβατό του: το αυταπόδεικτο δικαίωμα της σχεδιαστικής ορμής να εισβάλλει σε έναν χώρο tabula rasa και να τον «αναστατώνει» κατά το δοκούν, τεντώνοντάς τον ποικιλοτρόπως έτσι ώστε να χωρέσει ρηξικέλευθες προτάσεις και πρωτοφανείς τομές. Ως αντίδοτο σε αυτό το ήθος υπερσχεδιασμού που συνοδεύει –ενίοτε ανησυχητικά– την πρακτική, οι αρχιτέκτονες περισσότερο αφουγκράστηκαν παρά μίλησαν, ενεργοποιώντας εκ νέου ένα ερείπιο χωρίς κάθετες παρεμβολές αλλά με ενστικτώδεις προσθήκες, σαν να ζήτησαν από το ίδιο το κτήριο να βρει τη λύση (του). Έτσι, στην περίπτωσή τους, ο περιορισμός δεν ήταν κάποιος εξωτερικός παράγοντας αλλά ένα πολύτιμο όριο εντός τους, μια διαίσθηση για το πότε είναι καλό να μιλάς και πότε να σωπαίνεις μπροστά στη μυστηριώδη οντότητα που λέγεται χώρος. 

Στον απόηχο αυτών των προβληματισμών, οι οικοδεσπότες από την πλευρά του DOMa, Θανάσης Μάνης και Νίκος Σούλης, ενέπλεξαν τους καλεσμένους αρχιτέκτονες σε μια σειρά ερωτημάτων, αγγίζοντας προβληματικές που συχνά αγνοούνται μέσα στους ρυθμούς εργασιών. Διατρέχοντας όλες τις παρουσιάσεις, αναρωτήθηκαν κατά πόσο η περιβόητη θερινή κατοικία εν Ελλάδι οφείλει να είναι σπίτι ή να προσφέρει μια άλλη εμπειρία κατοίκησης. Οι τοποθετήσεις των αρχιτεκτόνων όρισαν σαφώς μια διάκριση ανάμεσα στις καταστάσεις της κατοίκησης και της διημέρευσης, ωστόσο, τόνισαν ορθά ότι ο χρόνος και η χρήση επενδύουν ένα κτήριο κατοικίας με ζώνες μνημών και συναισθημάτων που συν τω χρόνω θα το μετατρέψουν σε σπίτι. Σε άλλο παρακλάδι της συζήτησης, θίχτηκαν ζητήματα ενός όψιμου δικαιωματισμού που προκύπτει από τα περιθώρια και τα διάκενα που αφήνει ο πολεοδομικός κανονισμός κατά περίπτωση, αποτυπώνοντας μια γλαφυρή ανάγκη να μην εξαντλούμε τα περιθώρια που μας δίνονται κάθε φορά, καθώς η λύση δεν βρίσκεται στην κάλυψη όλων των διαθέσιμων τετραγωνικών μέτρων αλλά στην εύρεση εκείνης της χειρονομίας που θα συνθέσει όλα τα μέρη στην ύψιστή τους έκφραση, ακόμα και αν αυτό απαιτεί μια χούφτα χώρου, όπως ένας εξώστης.  

Η ημερίδα ξεκίνησε με την παρουσίαση ενημερωτικού vίdeo της εταιρείας προηγμένων λύσεων αλουμινίου και κατασκευών Vertical από τον κ. Παναγιώτη Τσιμπίκο, τον οποίο ευχαριστούμε, όπως και όλους τους χορηγούς της βραδιάς.