DOMa Diaries 06

Συνοψη

To DOMa Diaries –η σειρά ημερίδων που στρέφει το φως στη διαδικασία, τη μεθοδολογία και τη δημιουργική αμφιβολία πίσω από την αρχιτεκτονική πράξη– επέστρεψε στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη για την έκτη εκδοχή του. Επτά ελληνικά αρχιτεκτονικά γραφεία παρουσίασαν έργα που δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί και μέσα από αυτά ανέδειξαν τον χρόνο ως δημιουργικό εργαλείο, τη διαδικασία ως ουσία της πράξης και την επανάχρηση ως χειρονομία επανανοηματοδότησης του χώρου.

Η έναρξη άνηκε στο γραφείο AREA και τη Στέλλα Δαούτη, με το έργο “Rock The Block”, μια πρόταση που επανεξετάζει το ζήτημα της κατοικίας μέσα από ένα πείραμα συνεργασίας ανάμεσα στους αρχιτέκτονες και τον Δήμο Αιγάλεω. Η παρέμβαση αφορά ένα σύνολο πολυκατοικιών της περιοχής και επιχειρεί να τις μετατρέψει από μονάδες ιδιωτικότητας σε πεδία συλλογικής δράσης. Χρησιμοποιώντας την πολυκατοικία ως μελέτη περίπτωσης, οι AREA διαμόρφωσαν μια ανθρωποκεντρική πρόταση που στηρίζεται στη δημογραφική ανάλυση των κοινοτήτων, στην καταγραφή των δεξιοτήτων, αναγκών και επιθυμιών των κατοίκων, καθώς και τη φιλοδοξία να ενωθούν σε έναν κοινό άξονα ο παράγοντας του κτηριακού μετασχηματισμού, το αίτημα ενεργοποίησης των κοινοτήτων και ο ρόλος των δημοτικών δομών. Η πρόταση υπερβαίνει τα στενά μοντέλα της εργολαβικής και κοινωνικής κατοικίας, εισάγοντας την περίπτωση ενός «αμεσοδημοκρατικού» εργαστηρίου, όπου η πράξη του σχεδιάζειν εκτυλίσσεται παρουσία των κατοίκων, μέσα από τη συμμετοχή, τη διαβούλευση και τη συνεύρεση και μακριά από την απομόνωση του αρχιτεκτονικού στούντιο.

Η συνέχεια δόθηκε από τους Mold Architects με το έργο «Κατοικία στη Σέριφο», ένα σχεδιαστικό αξιοπερίεργο που μας σύστησε μια μελέτη που είχε εκπονηθεί το 2011, για να επανέλθει στο προσκήνιο το 2021. Η επιστροφή σε έναν σχεδιασμό που έχει ολοκληρωθεί αλλά ποτέ δεν υλοποιήθηκε ενεργοποίησε μια σειρά ερωτημάτων: Πώς ισορροπείς ανάμεσα στον παλιό και τον σημερινό αρχιτεκτονικό σου εαυτό μπροστά στην πραγματικότητα της αναπόφευκτης αναθεώρησης; Πώς ενσωματώνεις τις νέες σου φιλοδοξίες όταν το έργο καλείται πρωτίστως να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του ιδιοκτήτη; Η παρουσίαση των Mold, παιγνιώδης στην επιφάνεια αλλά αποκαλυπτική στην ουσία της, ήρθε να αναδείξει κάτι που δεν ομολογείται εύκολα στη σκιά των ασθματικών προθεσμιών παράδοσης: ο χρόνος δεν είναι εμπόδιο αλλά συστατικό της αρχιτεκτονικής ωρίμανσης, ενώ η καθυστέρηση και η επαναπροσέγγιση συνιστούν πράξεις δημιουργίας που διαφυλάσσουν τον αρχιτεκτονικό χρόνο και τον πλούτο του.

Το πρώτο μέρος ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση του έργου «Εξοχική Κατοικία στη Μεσσηνία» από τους Δημήτρη Σωτηρόπουλο και Εύα Αλμπερίνη του γραφείου Arid. Οι αρχιτέκτονες περιέγραψαν τις δυσκολίες («εκπλήξεις» όπως τις ονομάζουν) που συνάντησαν κατά τον σχεδιασμό και την κατασκευή του έργου, δυσκολίες που λειτούργησαν εκπαιδευτικά, καθώς η τοπογραφία αναδείχθηκε με την πάροδο του χρόνου ως συμπαραστάτης-οδηγός και όχι ως εμπόδιο. Ταυτόχρονα, ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος αποτύπωσε γλαφυρά τη στιγμή όπου η αρχιτεκτονική χειρονομία αποκτάει συνείδηση του εαυτού της καθώς παρίσταται πλήρως στην υλοποίησή της: από την εκσκαφή που αποκαλύπτει για πρώτη φορά το βάθος της επέμβασης έως τα καλούπια που αποδίδουν το μέγεθος και την κλίμακα, από την ανάδειξη του σκελετού που θέτει τα όρια και την τοιχοποιία που εισάγει την κίνηση στη σύλληψη, έως τις τελικές επεμβάσεις που προσδίδουν χάρη και συνείδηση στο έργο.

Μετά το διάλειμμα της εκδήλωσης, επανήλθαμε στην αίθουσα του Μουσείου Μπενάκη για να γνωρίσουμε την περίπτωση της ανάπλασης της χερσαίας ζώνης του λιμένα Λουτρακίου από τη Λυδία Ξυνογαλά - ALOS. Η παρουσίασή της ανέδειξε το ζήτημα της επιστροφής σε τοπία κάποτε προνομιακά για την τουριστική ανάπτυξη της χώρας, που αναζητούν σήμερα ένα νέο νόημα. Πώς ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός ενεργοποιεί ξανά το βλέμμα απέναντι σε έναν έκπτωτο «παράδεισο» χωρίς να τον εξιδανικεύει; Θα στραφεί πλήρως στο μέλλον, αφήνοντας πίσω τα ίχνη βιωμάτων και δομών περασμένων δεκαετιών, ή θα αναζητήσει το νόημα μέσα στην ιστορική συνέχεια του τόπου και τη μνήμη για να φτιάξει ένα νέο φαντασιακό; Η πρόταση της Λυδίας Ξυνογαλά προέβαλε μια συμφιλιωτική χειρονομία με τον χρόνο: τον διάλογο με τα τοπόσημα του Λουτρακίου, την ένωση των παραλιακών τμημάτων που στέκονται σε απομόνωση, την ενεργοποίηση της παράκτιας ζωής, τη δυναμική συσχέτιση των κάθετων αξόνων με τη θάλασσα και την εισαγωγή νέων χρήσεων κατά μήκος του παραθαλάσσιου μετώπου. Εδώ, η αρχιτεκτονική λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ μνήμης και μέλλοντος, ως πράξη χωρικής επικοινωνίας που επανεισάγει τον τόπο στη ροή του χρόνου.

Στην παρουσίαση της Ρόζας Γιαννοπούλου και της Εύας Μπόλου από την ομάδα των Roleplay, περιηγηθήκαμε σε ένα ακόμα παράδειγμα ενεργοποίησης ενός κάποτε ζωτικού χώρου μέσα από την περίπτωση επανάχρησης ενός εργοστασίου στην περιοχή του Ισθμού της Κορίνθου. Στην προσέγγισή τους, αυτό που ξεχώριζε ήταν η σαφής προθυμία να μην ξεκινήσουν από ένα «σημείο μηδέν» αλλά να εντάξουν τα ωριμότερα σημεία της παλαιότερης πρότασης στην παρέμβασή τους. Μέσα από μια σειρά διακριτικών αλλά αποφασιστικών κινήσεων στον χώρο –όπως η αφαίρεση όγκων που έκαναν το σύνολο να φαντάζει δυσκίνητο, ο τεμαχισμός του ενιαίου τυφλού κτίσματος σε έναν ensemble μικρότερων, πιο «ευγενών» όγκων και η δημιουργία καναλιών φύτευσης ανάμεσά τους– η τελική σύνθεση επανασυνέδεσε δύο διαφορετικούς χρόνους, θέτοντάς τους ξανά σε νέα, οργανική κίνηση.

Η επόμενη παρουσίαση επεφύλαξε μια διαφορετική συνάντηση με το φάσμα του χρόνου, καθώς ο Κωνσταντής Κίζης (Kizi Studio) μας οδήγησε σε μια κατάβαση στους αιώνες και τη μνήμη: την αρχιτεκτονική διαμόρφωση ενός τμήματος της φαληρικής νεκρόπολης κατά μήκος της εσπλανάδας που ενώνει το ΚΠΣΙΝ με τον φαληρικό όρμο. Το αρχιτεκτονικό γραφείο κλήθηκε να διαμορφώσει έναν περίπατο προς την αρχαιολογική ανασκαφή τριών ομαδικών τάφων, γεννώντας πλήθος γόνιμων ερωτημάτων και προκλήσεων: Πώς η αρχιτεκτονική χειρονομία προετοιμάζει την εμπειρία της συνάντησής μας με το ίχνος του «τελικού συνόρου»; Πώς το «αποθανατίζει» και το διατηρεί μέσα στην κίνηση του παρόντος με τη μορφή ενός αρχαιολογικού χώρου; Η εκτέλεση μιας τέτοιας αποστολής γίνεται ακόμα πιο δύσκολη όταν πρέπει να συμβεί στη σκιά του πλέον εμβληματικού δημόσιου έργου της πρόσφατης νεοελληνικής ιστορίας. Υιοθετώντας τη μορφή μιας καθοδικής σπείρας, το έργο αποσπά τον επισκέπτη από τη γραμμική ροή της εσπλανάδας και τον προσκαλεί σε μια χωρική παύση, σε μια εμπειρία μετάβασης από τον «ανώτερο» φλοιό της πραγματικότητας σε ένα ονειρικό υπόγειο. Ο στοχαστικός περίπατος εκτυλίσσεται από έναν κύκλο σε ένα ορθοκανονικό σχήμα, λειτουργώντας ως αντίστιξη στους όγκους της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και Εθνικής Βιβλιοθήκης, χωρίς όμως να διαταράσσει την αρμονία τους.

Η τελική νότα άνηκε στο αρχιτεκτονικό γραφείο Κοκκίνου – Κούρκουλας, με τον επανασχεδιασμό ενός υφιστάμενου κτηρίου στην περιοχή της Πλάκας που προορίζεται να φιλοξενήσει τρία άκρως ετερόκλητα προγράμματα. Η πολυσυλλεκτικότητα των χρήσεων (η ταυτόχρονη στέγαση μιας πρεσβείας, μιας αρχαιολογικής σχολής και μιας σχολής χορού) λειτούργησε ως αφορμή για έναν στοχασμό πάνω στη μετατόπιση του αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος με το πέρασμα του χρόνου. Ο Ανδρέας Κούρκουλας συνέδεσε τη σύγχρονη αρχιτεκτονική με τον σύγχρονο χορό: όπως το σώμα παύει να νοείται ως μηχανή και ψηλαφεί τη σχέση του με τον χώρο, έτσι και η αρχιτεκτονική στρέφεται προς τη χωρική εμπειρία και την ατμόσφαιρα, πέρα από τη μηχανική τελειότητα. Στην πρακτική εφαρμογή αυτής της θεώρησης, ο Σωτήρης Νικολακέας αποκάλυψε ένα κτήριο τεσσάρων ορόφων με ρευστές χρήσεις και όρια που καλωσορίζει το χωρικό αυθόρμητο και υποβάλλει τον χρήστη σε μια πλοήγηση όπου προέχει η σωματική βίωση του χώρου. Μέσα από μεταβαλλόμενες ποιότητες, όπως η διάρθρωση του πολυδύναμου ισογείου χώρου και η εύπλαστη όψη του κτηρίου, γνωρίσαμε την περίπτωση ενός έργου που μοιάζει να αφουγκράζεται τη σοφία και ομορφιά ενός σώματος που χορεύει. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η σχολή χορού καταλαμβάνει τον τελευταίο όροφο του κτηρίου.

Στο τέλος της ημερίδας, οι οικοδεσπότες του DOMa Θανάσης Μάνης και Νίκος Σούλης ανέδειξαν τους κοινούς άξονες που διέτρεχαν τις επτά παρουσιάσεις. Παρά την ποικιλία τους, τα έργα συνομιλούσαν γύρω από κοινούς προβληματισμούς που τοποθετούνται στο σημείο τριβής της αρχιτεκτονικής με το σύγχρονο ζειν, όπως τις επιπλοκές που δημιουργεί η νεόδμητη οικονομία της θερινής κατοικίας και την ανάγκη της αρχιτεκτονικής να απαντάει σε αυτήν «διαβάζοντας» το ευρύτερο πλαίσιο (ιστορικό, κοινωνικό, περιβαλλοντικό), τις ανάγκες του και τα όριά του· τον τρόπο που επαναχρησιμοποιούμε και φορτίζουμε εκ νέου το υφιστάμενο έτσι ώστε να μην αποτελεί υποσημείωση αλλά συμπρωταγωνιστή σε μια ουσιαστική πράξη επανανοηματοδότησης· τη σημασία της ενίσχυσης του κοινωνικού δεσμού ως θεμελίου στα συνεργατικά μοντέλα παρεμβάσεων· και, τέλος, την ανάγκη η αρχιτεκτονική να διατηρεί ένα εκπαιδευτικό πρόσημο καθώς τοποθετείται στην πολυπλοκότητα των σχέσεων, των δραστηριοτήτων και των χώρων που οργανώνει. Συνολικά, η έκτη έκδοση του DOMa Diaries δεν ανέδειξε απλώς έργα υπό εξέλιξη, αλλά τον ίδιο τον χρόνο ως μέσο της αρχιτεκτονικής σκέψης, έναν χρόνο που δεν μετριέται σε φάσεις κατασκευής, αλλά σε στιγμές επίγνωσης.