OMA

Συνοψη

OMA: Ένα αρχιτεκτονικό DNA σε διαρκή αλλαγή

Ο φορέας σύγχρονης αρχιτεκτονικής DOMa παρουσίασε το βράδυ της Τρίτης 12 Μαΐου την αφιερωματική εκδήλωση-διάλεξη για το αρχιτεκτονικό γραφείο OMA, με αφορμή τη συμπλήρωση μισού αιώνα λειτουργίας του. Κεντρικός ομιλητής της βραδιάς ήταν ο Chris van Duijn, συνεργάτης (partner) του OMA από το 2014 και μέλος του γραφείου από το 1996, ο οποίος διατηρεί την εποπτεία του έργου του OMA στην Ασία.

Πριν πάρει τον λόγο, ο Γιώργος Πανέτσος από την πλευρά του DOMa προλόγισε τον καλεσμένο ομιλητή, κάνοντας μια σύντομη μνεία στη συμβολή του OMA στο διεθνές αρχιτεκτονικό γίγνεσθαι των τελευταίων δεκαετιών. Περιγράφοντας ένα ανήσυχο εργαστήριο αρχιτεκτονικής (και όχι μόνο) σκέψης, σημείωσε ότι το γραφείο –μέσα από τη μεταμορφωτική του ματιά πάνω στην πόλη ως πλέγμα σχέσεων και δυναμικών– μετέτρεψε την αρχιτεκτονική από επάγγελμα επιφορτισμένο με τον σχεδιασμό αντικειμένων σε ευρυγώνιο τρόπο κατανόησης και συνολικής πολιτιστικής παραγωγής στο ιλιγγιώδες αστικό τοπίο του 20ού και 21ου αιώνα. Παράλληλα, αναφέρθηκε και στην AMO, την ερευνητική πλατφόρμα που ιδρύθηκε το 1999 και αποτελεί οργανική επέκταση του OMA. Διευρύνοντας το πεδίο δράσης του πέρα από την παραδοσιακή οικοδομική παραγωγή, το γραφείο έχει συμβάλει μέσω της έρευνας, των εκθέσεων, των δημοσιεύσεων και των στρατηγικών μελετών του στη διάνοιξη της αρχιτεκτονικής σκέψης προς ζητήματα πολιτικής, ενέργειας, media, μόδας, πολιτισμικής ταυτότητας και γεωπολιτικής.

Ηγούμενος του OMA Asia, ο Chris van Duijn σταχυολόγησε περιπτώσεις από τη δράση του γραφείου στην ασιατική ήπειρο, με επίκεντρο την Κίνα και έπειτα τη Ν. Κορέα. Η κίνηση της επέκτασης σε μια άλλη ήπειρο –με τελείως διαφορετική κοσμοθεωρία και διαχείριση του αστικού βίου– είναι σίγουρα σύμφυτη με τις εννοιολογικές αγωνίες του γραφείου: την ανάγκη να τοποθετεί διαρκώς τον εαυτό του σε έκρυθμα πλαίσια ως διαδικασία αναζωογόνησης και ανάπλασης του αρχιτεκτονικού του γονιδιώματος. Ωστόσο, παραμένει και μια χειρονομία (ορθής) ανάγνωσης της οικονομικής γιγάντωσης της περιοχής και της μετατροπής της σε γεωοπολιτικό ρυθμιστή (και εν προκειμένω της Κίνας). Πρόκειται για μια πολύπλοκη επιλογή, η οποία ταυτόχρονα εγείρει άλλους σύνθετους προβληματισμούς – όπως θα δούμε και παρακάτω. 

Διατρέχοντας παραδείγματα που εκτείνονται από κτήρια διοίκησης και πανεπιστημιακές επεκτάσεις σε έργα μεγάλης αστικής κλίμακας, διατήρησης και επανενεργοποίησης υφιστάμενων δομών, ο Chris van Duijn ξεδίπλωσε μια πορεία στην οποία συμπεριέλαβε «ακλόνητες» επιτυχίες του γραφείου, όπως το κτήριο-τομή του CCTV Headquarters στο Πεκίνο, φροντίζοντας όμως πάντοτε να εισάγει και ένα στιγμιότυπο τριβής από την εφαρμογή του εκάστοτε έργου στο «ξένο» συγκείμενο. Και πράγματι, είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι η πλειονότητα των έργων που υλοποιήθηκαν (ή υλοποιούνται αυτήν τη στιγμή στην ασιατική ήπειρο) κρύβει πίσω της μια συστοιχία ματαιώσεων και αντιφάσεων. Η αναγνώριση αυτή προσέφερε μια χρήσιμη παραδοχή, καθώς ανέδειξε την αφέλεια και την ευαλωτότητα που διακρίνουν το αρχιτεκτονικό επάγγελμα –ιδίως όταν αυτό κινείται εκτός ζώνης ασφαλείας και σε ξένα εδάφη–, σε πείσμα της ευρύτερης πρόσληψης του αρχιτέκτονα ως ατρόμητου υπερ-επαγγελματία που παρεμβαίνει και εκτελεί κάθετα, χωρίς αναστολές και δεύτερες σκέψεις. Παράλληλα όμως, ανέδειξε τις εντάσεις (άλλοτε φανερές, άλλοτε υπόγειες) που γεννιούνται από τη συνάντηση δύο κόσμων βασισμένων προγραμματικά σε άλλες παραδόσεις και ιστορικές παρακαταθήκες: της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ματιάς (Occident) και του ασιατικού φυσικού χώρου (Orient). Σε έργα όπως τα Hangzhou Prism και Hongik University Campus, ανάμεσα σε άλλα, η δύναμη φαινόταν να εναλλάσσεται ανάμεσα σε πελάτη και αρχιτέκτονα, μέσα σε ένα ευαίσθητο πεδίο συνεργασίας και ιδιότυπης «εξουσίας», όπου οι ρόλοι του εντολέα και του εντολοδόχου διαχέονταν ο ένας μέσα στον άλλο. Γι’ αυτό και η αναφορά του Chris van Duijn στο έργο Axel Springer Campus του Βερολίνου είχε και μια ξεχωριστή σημασία: πέρα από το ότι ήταν το μοναδικό έργο επί ευρωπαϊκού εδάφους που παρουσιάστηκε, έμοιαζε να λειτουργεί ως παύση αναζωογόνησης και βαλβίδα αποσυμπίεσης από τη σφιχτή πολιτισμική συνδιαλλαγή που επέβαλε η ασιατική περιπέτεια. O καλεσμένος ομιλητής έκλεισε την παρουσίασή του με μια αναφορά στο έργο Busan Slope Housing στην πόλη Μπουσάν της Ν. Κορέας, μια προσπάθεια παρέμβασης σε μια πόλη που συρρικνώνεται πληθυσμιακά (shrinking city), ενώ παράλληλα προετοιμάζεται για μια εκ βάθρων πολεοδομική αναδιαμόρφωση. Συντονίζοντας πεδία όπως η δημογραφία, η στατιστική, η μελέτη της κλιματικής αλλαγής, ο τομέας της ενεργειακής παραγωγής και η σύγχρονη εργασία, το Busan Slope Housing μοιάζει να αποτελεί το κατάλληλο πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορεί να θριαμβεύσει η «συλλογιστική ΟΜΑ», καθώς μέσα του ενεργεί ένας αστάθμητος παράγοντας που απειλεί τη βιωσιμότητα μιας κατάστασης, προ(σ)καλώντας έτσι την παρέμβαση της αρχιτεκτονικής ματιάς για την αποκατάσταση της ισορροπίας. Μέσα από μια χαρακτηριστική χειρονομία «αυτοαμφισβήτησης» που διέπει το πνεύμα του OMA, ο Chris van Duijn μας κάλεσε να αναρωτηθούμε για την ίδια την επάρκεια της αρχιτεκτονικής ως «χρυσής επίλυσης»: πώς μπορούμε να σχεδιάζουμε με αντικείμενο το λιγότερο, αυτό που εκλείπει, όταν η ίδια μας η πρακτική προβλέπει το ακριβώς αντίθετο – δηλαδή τον σχεδιασμό για το νέο, την επέκταση και την ανάπτυξη;

Στη συζήτηση που ακολούθησε στο δεύτερο μέρος της εκδήλωσης, ο συντονιστής Χάρης Μπίσκος από την πλευρά του DOMa καλωσόρισε στο πλάι του Chris van Duijn και του Γιώργου Πανέτσου πρώην συνεργάτες του OMA με καταγωγή από την Ελλάδα. Προσφέροντας τις δικές τους εμπειρίες από την περίοδο συνεργασίας τους με το γραφείο και εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους μετουσιώθηκαν το εργασιακό ήθος και η «λοξή» ματιά του OMA στις πρακτικές που διατηρούν οι ίδιοι στη χώρα, αναδύθηκε ένα παλίμψηστο μικρών αλλά πυκνών συλλογισμών πάνω στην κληρονομιά του οργανισμού και –κυρίως– το μέλλον του. Ο Αντρέας Κούρκουλας, ο οποίος πήρε πρώτος τον λόγο, μίλησε για την καθοριστική ρήξη που έφερε το OMA στον μεταπολεμικό αστικό σχεδιασμό μέσα από την κριτική που άσκησε το γραφείο πάνω στο λεξιλόγιο του μοντέρνου – όπως αυτό διαμορφώθηκε κυρίως από τον Λε Κορμπιζιέ. Παράλληλα όμως, αναρωτήθηκε κατά πόσο είναι δόκιμη η σημερινή παρέμβαση του OMA στο ασιατικό τοπίο, καθώς διέγνωσε τον κίνδυνο της μετεγκατάστασης μιας όψης του μοντέρνου σε ένα περιβάλλον με άλλες ανάγκες και δυναμικές – μια εφαρμογή του μοντέρνου την οποία, άλλωστε, είχε καταπολεμήσει «σφοδρά» το ίδιο το OMA. Από το γραφείο Point Supreme, ο Κωνσταντίνος Πανταζής φώτισε τη σημασία που είχε η μετατόπιση της εστίασης από το κτήριο ως προϊόν στην πόλη ως γεννήτρια καταστάσεων και σχέσεων, ενώ η συνιδρύτρια Μαριάννα Ρέντζου υπογράμμισε ότι μέσω της συνεργασίας της με το OMA υποχώρησε η κατανόηση του ρόλου του αρχιτέκτονα ως «συγγραφέα» και πρωτοπρόσωπου δημιουργού και αναδύθηκε αντίστοιχα εκείνος του ενορχηστρωτή και του καταλύτη. Ο Αντρέας Καραβάνας τόνισε ότι η περίφημη απομάκρυνση του OMA από την κυρίαρχη ιδέα της μορφής (form) οδήγησε στον σχηματισμό μιας άλλης αρχιτεκτονικής γραμματικής, βασισμένης στη μεθοδολογία, την ανάγνωση και την ανάλυση, τη διαίσθηση και τη διεπιστημονική ελευθερία. Από την πλευρά του DOMa, o Γιώργος Πανέτσος συμφώνησε ότι αυτή η απείθεια (ή και περιφρόνηση) απέναντι στη μορφή παρήγαγε, εν τέλει, μια νέα ιδέα περί μορφής, ενώ μίλησε για τις διακριτές περιόδους του γραφείου και τον βαθμό στον οποίο αποτέλεσε προϊόν της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στον Rem Koolhaas και τον Elia Zenghelis. Ωστόσο, επισήμανε ότι έκτοτε έχουν μεσολαβήσει «τεκτονικές» αλλαγές στην ιδιοσυγκρασία και τη φιλοσοφία του γραφείου, οι οποίες μας αναγκάζουν να παραδεχτούμε ότι δεν υπάρχει ένα συμπαγές OMA μέσα στο πέρασμα του χρόνου, αλλά πολλαπλές εκδοχές του. Tέλος, ο συντονιστής Χάρης Μπίσκος συνόψισε την ακριβή προσφορά του OMA στη σύγχρονη αρχιτεκτονική, λέγοντας ότι «το γραφείο μάς έμαθε να σκεφτόμαστε λιγότερο το πώς μοιάζει ένα κτήριο και περισσότερο τι αυτό προσφέρει».

Την εκδήλωση εγκαινίασε η παρουσίαση της εταιρίας συστημάτων αλουμινίου Alumil από τον κύριο Μιχάλη Μουσμούλη, ενώ συμπληρώθηκε περαιτέρω από την προβολή ενός ενημερωτικού video από την εταιρεία Orama Minimal Frames.