DOMa Diaries 08

Συνοψη

Το DOMa Diaries –η σειρά ημερίδων που στρέφει το φως στη διαδικασία, τη μεθοδολογία και τη δημιουργική ρευστότητα που διέπουν την αρχιτεκτονική πράξη– επέστρεψε στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη για την όγδοη διοργάνωσή του. Επτά ελληνικά αρχιτεκτονικά γραφεία και αρχιτέκτονες παρουσίασαν μη υλοποιημένα έργα, αναδεικνύοντας ετερόκλητες περιπτώσεις στις οποίες οι εκάστοτε περιορισμοί και αντιξοότητες λειτούργησαν ως αφετηρία ευρηματικών σχεδιαστικών λύσεων.

Στην εναρκτήρια παρουσίαση της βραδιάς, το αρχιτεκτονικό γραφείο Urban Soul Project μάς σύστησε το έργο «The Brickhouse», μια σπουδή στην όψη και την υλικότητα: στο πλαίσιο του επανασχεδιασμού των γραφείων της εταιρείας KE.BE στη Θεσσαλονίκη, οι αρχιτέκτονες επέλεξαν να συνθέσουν την εικόνα ενός «κάστρου από τούβλα», αξιοποιώντας το εμβληματικό υλικό –και βασικό προϊόν– της εταιρείας για να δημιουργήσουν ένα δεύτερο δέρμα ως περίβλημα του κτηρίου. Μέσα από έναν ιδιότυπο ρυθμό εναλλαγής πλήρους και κενού, διαμόρφωσαν ένα μοτίβο που συνδυάζει τη λειτουργικότητα με την αισθητική, ενσαρκώνοντας την ιδανική συνάντηση του υλικού με την ιδέα.

Με τον πλέον ευρηματικό τίτλο «Ανθεκτικότητα υπό κατασκευή», ο αρχιτέκτονας Βασίλειος Ντόβρος αφηγήθηκε την ιστορία του έργου «CRACK-Τυπογραφείο», ενός ύμνου στο ανολοκλήρωτο και στη «διαβρωτική» επίδραση του χρόνου πάνω στην αρχιτεκτονική πρόθεση. Έχοντας διανύσει σχεδόν δύο δεκαετίες μέχρι να φτάσει στην αποκρυστάλλωσή του, το έργο συμπυκνώνει την περιπέτεια του εγχώριου κατασκευαστικού κλάδου σε ένα πλαίσιο γενικευμένης οικονομικής αστάθειας. Παράλληλα, αναδεικνύει τα ρήγματα που αυτή επέφερε στον ρυθμό υλοποίησης του έργου, αλλά και στη σχέση του αρχιτέκτονα με το αενάως αναβαλλόμενο έργο του. Μέσα σε αυτή την ομιχλώδη αλλά εντέλει γόνιμη διαδρομή του χρόνου, τα έργα παύουν να αποτελούν τετελεσμένα στιγμιότυπα και μετατρέπονται σε χρονικά συμβάντα εν εξελίξει, μια διαπίστωση που ο αρχιτέκτονας συνόψισε ιδανικά, παραπέμποντας στον Ωγκύστ Ροντέν: «Ένα έργο δεν είναι απαραίτητο να είναι ολοκληρωμένο για να είναι πλήρες».

Το πρώτο μέρος των DOMa Diaries 08 ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση του έργου «Κτήριο Τεχνών Δ. Δασκαλόπουλος» από τους Fiore Architects. Καρπός ανοιχτού διαγωνισμού και ενταγμένο στο πρόγραμμα των εγκαταστάσεων του Κολλεγίου Αθηνών, το έργο ισορροπεί ανάμεσα στην «αγωνία» για την απόδοση ενός εξωστρεφούς χαρακτήρα στο σύνολο και στην ανάγκη οργανικής ένταξής του στο τοπίο του campus. Η παρουσίαση επανέφερε τη γνώριμη πρόκληση με την οποία έρχονται συνήθως αντιμέτωποι οι επαγγελματίες του χώρου αμέσως μετά την ολοκλήρωση της μελέτης: πώς μεταφράζεται η αρχιτεκτονική πρόθεση σε κατασκευαστική πραγματικότητα; Και, κατόπιν, πώς μπορεί μια ιδέα να υλοποιηθεί χωρίς να αφήνει ορατά τα ίχνη της «επιβολής», επιτρέποντας, αντίθετα, στη διαύγεια της αρχικής σύλληψης να αναδύεται μέσα από κάθε επιμέρους στοιχείο; Μπορεί η αρχιτεκτονική να λειτουργήσει ως διευρυμένη κοινωνική υποδομή και, ευρύτερα, ως δύναμη μεταμόρφωσης του αγροτικού τοπίου – ενός πρωτογενούς χώρου που βρίθει, άλλωστε, από αντικρουόμενες αναγνώσεις και επισφαλείς προσεγγίσεις;

Η Αλεξάνδρα Βούγια και ο Θεοδόσης Ησαΐας, εκ μέρους του αρχιτεκτονικού και ερευνητικού συνόλου Fatura Collaborative, μας ξενάγησαν σε τρία έργα –δύο δημόσια σχολεία στην πληγωμένη από σεισμούς και πλημμύρες περιοχή της Θεσσαλίας, έναν θεραπευτικό κήπο στο νοσοκομείο «Η Αγία Σοφία» και μια ερευνητική σάγκα στο πρώην υδάτινο και νυν αγροτικό τοπίο της κεντρικής και νότιας Μακεδονίας. Μέσα από αυτές τις φαινομενικά ετερόκλητες αλλά τελικώς ομόριζες περιπτώσεις, μίλησαν ουσιαστικά για μια αρχιτεκτονική της επούλωσης, θέτοντας το ερώτημα τι σημαίνει να σχεδιάζεις όταν η κρίση δεν αποτελεί έκτακτη συνθήκη, αλλά μια μόνιμη κατάσταση.

Στο έργο «Σπίτι με μεγάλο παράθυρο», μια φαινομενικά απλή περίπτωση μετατρέπεται σε σύμπλεγμα γρίφων, σε ένα σχεδόν καλειδοσκοπικό παιχνίδι με την πραγματικότητα. Οι Nysa Architects, δηλαδή ο Αλέξανδρος Σπεντζάρης και ο Γιώργος Χατζόπουλος, μας αφηγήθηκαν το ημερολόγιο καταστρώματος ενός ιδιότυπου ταξιδιού: μια μικρή σχεδιαστική οδύσσεια κατά την οποία ανέλαβαν την –ακούσια αρχικά– διάσωση και στη συνέχεια τη μεταμόρφωση μιας κατοικίας στη Φιλοθέη. «Θα το γκρεμίσουμε ή όχι;», αναρωτήθηκαν κάποια στιγμή οι δύο αρχιτέκτονες, για να απαντήσουν τελικά αρνητικά, προκαλώντας ανακούφιση στο ακροατήριο. Όσα ακολούθησαν έμοιαζαν με μια σπάνια συγκυρία, κατά την οποία ο σχεδιασμός διατηρεί κάτι από την ελευθερία του παιχνιδιού και τη χαρά της ανακάλυψης: η κατοικία αντιμετωπίστηκε σαν ένα αρχείο αποσπασμάτων (samples), η ιδιαιτερότητα των επιμέρους στοιχείων του υφιστάμενου κτηρίου προσέδωσε χάρη και πλαστικότητα στο αποτέλεσμα και οι «απρόσμενες» γωνίες της τελικής σύνθεσης χάρισαν στην κατοικία αυθορμητισμό και φρεσκάδα. Και ναι, το έργο διαθέτει πράγματι ένα μεγάλο παράθυρο – και πολλά ακόμη, που συμβάλλουν στο να αναδειχθεί σε αρχιτεκτονικό γεγονός.

Η επόμενη περίπτωση, το έργο «Διπλοκατοικία στην Αγία Παρασκευή» των Daskalaki Papadopoulos Architects, επιχείρησε να αναμετρηθεί με ένα διαχρονικό αρχιτεκτονικό αίνιγμα: πώς μπορείς να ενσωματώσεις δύο αυτόνομες κατοικίες σε έναν ενιαίο κτηριακό οργανισμό, χωρίς να διαταράσσεται η αντίληψή του ως ενιαίου συνόλου; Με άλλα λόγια, πώς μπορεί να αναδειχθεί η διαφορά εκεί όπου δεν είναι εξαρχής ορατή ή και θεμελιωμένη; Η απάντηση της Γεωργίας Δασκαλάκη και του Γιάννη Παπαδόπουλου ξεκινά –και ίσως ολοκληρώνεται– από την κατανόηση της ίδιας της έννοιας της διαφοροποίησης: απέναντι στον κίνδυνο της ομοιογένειας και ενός αδρανούς τελικώς κτηρίου, η διάκριση των δύο κατοικιών δεν επιτυγχάνεται μέσω της προγραμματικής επινόησης διαφορετικών μορφών, αλλά μέσα από την αμφισημία και την πολυσημία των χώρων – ένα σπονδυλωτό παιχνίδι με επαναλαμβανόμενα στοιχεία, τα οποία κατακτούν τελικώς το ζητούμενο, δηλαδή την ετερότητα.

Η καταληκτική παρουσίαση της βραδιάς μάς επιφύλαξε μια περιπλάνηση σε έναν θρυλικό δρόμο των Αθηνών και σε μια ακόμα πιο θρυλική πολυκατοικία. Η Αδάμαντος 4 μπορεί να μην υπήρξε ποτέ παρά μόνο στο τηλεοπτικό σύμπαν, η περίφημη όμως πολυκατοικία που στέγασε την παρέα των «Απαράδεκτων» είναι απολύτως πραγματική και ένα από τα διαμερίσματά της έμελλε να στεγάσει την κατοικία δύο αρχιτεκτόνων. Η Σοφία Κριμίζη από το γραφείο ksestudio μετέτρεψε αυτό που θα μπορούσε να εξελιχθεί σε πεδίο μάχης (και πεσόντων σχεδιαστών) σε ένα γλυκό, αρχιτεκτονικό παράδοξο, περιγράφοντας τον επανασχεδιασμό του διαμερίσματος στον ρυθμό των αναγκών ενός ζευγαριού και μιας νεαρής οικογένειας που εγκαθίσταται νοερά –για την ώρα–στο εξίσου νοερό εσωτερικό του διαμερίσματος που φιλοξένησε τις περιπέτειες αυτής της τηλεοπτικής παρέας – μιας συντροφιάς που στοίχειωσε το αθηναϊκό, και όχι, μόνο φαντασιακό (και φιλοξένησε μέχρι και έναν αρχιτέκτονα του Μετσόβιου Πολυτεχνείου σε ρόλο επικεφαλής συνεργείου κατεδαφίσεων).

Στις παρεμβάσεις που ακολούθησαν, με τον Θανάση Μάνη εκ μέρους του DOMa να απευθύνει ερωτήματα στους αρχιτέκτονες, αλλά και στις συζητήσεις με το ακροατήριο, αναδείχθηκε μια ουσιώδης διαπίστωση: όταν μιλάμε για αρχιτεκτονική, δεν μιλάμε ποτέ για μία αρχιτεκτονική, αλλά για μια πηγαία πολυφωνία, ένα σμήνος ιδεών. Η συνειδητοποίηση ότι δεν υπάρχει ποτέ μία και μοναδική απάντηση στο αρχιτεκτονικό ερώτημα είναι κάτι που χρειάζεται διαρκώς να κατακτιέται. Όπως και η αναγνώριση ότι το αληθινό πρόσωπο της αρχιτεκτονικής βρίσκεται πάντοτε στον πληθυντικό. Μια αρχιτεκτονική που παραμένει, επιπλέον, ανοιχτή και φιλική στο ανολοκλήρωτο, όπως αποτύπωσε εύστοχα ο Πέτερ Τσούμτορ: “Μερικές φορές οι πιο δυνατοί χώροι είναι αυτοί που διατηρούν μια αίσθηση αναμονής, σαν να μην έχει ειπωθεί ακόμη η τελευταία λέξη”.

Η ημερίδα ξεκίνησε με την παρουσίαση ενημερωτικού βίντεο της Κεραμουργίας Βορείου Ελλάδος (ΚΕ.ΒΕ) από τον κ. Άκη Δημητριάδη, τον οποίο ευχαριστούμε, όπως και όλους τους χορηγούς της βραδιάς.