Δημητρης Αντωνακακης / Εργαστηριο 66

Συνοψη

H αρχιτεκτονική ως δημιουργία με συλλογική υπογραφή

Με βαθιά χαρά και τιμή, ο φορέας σύγχρονης αρχιτεκτονικής DOMa υποδέχτηκε τον αρχιτέκτονα κο. Δημήτρη Αντωνακάκη στην ένατη ημερίδα της σειράς DOMa Lectures, για την παρουσίαση της ιστορίας και της πρόσφατης αποκατάστασης ενός από τα πλέον εμβληματικά –και ταυτόχρονα πολυτάραχα– έργα του Εργαστηρίου 66, του Αρχαιολογικού Μουσείου Χίου.

Λίγο μετά τις 18:00, ο Γιώργος Πανέτσος από την πλευρά του DOMa προλόγισε τη βραδιά, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για ένα έργο που θα έπρεπε να αποτελεί κανόνα και όχι εξαίρεση στα νεοελληνικά αρχιτεκτονικά πεπραγμένα. Με αυτή τη θέση-κλειδί, έδωσε τον λόγο στον κο. Αντωνακάκη ώστε να ξετυλίξει τον μίτο της ιστορίας ενός κτηρίου που υπήρξε –και παραμένει– παραδειγματικό πρότυπο.

Σε ένα ήπια σκηνοθετημένο περιβάλλον που θύμιζε γραφείο εργασίας τις μικρές ώρες, ο κος. Αντωνακάκης ξεκίνησε θέτοντας το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε η σύλληψη του Μουσείου. Φωτίζοντας τη σημασία των συνεδρίων του ΣΑΔΑΣ που συνέβαλαν στην εμπέδωση των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών στο νεοελληνικό γίγνεσθαι αλλά κυρίως την καθοριστική επιρροή της διδασκαλίας του A. James Speyer στο Πολυτεχνείο την τριετία 1958-61, ο κος. Αντωνακάκης περιέγραψε τη διαδικασία μύησης μιας ομάδας νεαρών αρχιτεκτόνων σε μια άλλη νοοτροπία σχεδιασμού, σε μια μεθοδολογία που έθετε στο κέντρο το μέτρο, την προσεκτική ανάγνωση του πλαισίου παρέμβασης και την ελευθερία επιλεγμένων παραβάσεων και στοχευμένων αποκλίσεων που αναδεικνύουν και υπηρετούν την ενότητα του έργου. Πάνω σε αυτό το διακριτικό καταστατικό, δημιουργείται το Εργαστήριο 66, ως απάντηση στην ανάγκη συσπείρωσης ομοϊδεατών σε ένα πεδίο δημιουργικής και επαγγελματικής συντροφικότητας.

Μέσα από χαρακτηριστικές χρονολογίες στην εξηκονταετή διαδρομή του έργου, ο κος. Αντωνακάκης μας ξενάγησε σε όλες τις πτυχές αυτής της αρχιτεκτονικής οδύσσειας: από τα πρώτα χρόνια της θέρμης και της αγωνίας που έφερε η αίσθηση ευθύνης μετά τη νίκη στον διαγωνισμό έως τις δυσκολίες που επέβαλε το έντονο ανάγλυφο του οικοπέδου στην πόλη της Χίου· έπειτα, στη στιγμή της σύλληψης που «ξεκλείδωσε» τη συνθετική λογική του έργου κατά την πρόταση εφαρμογής, δηλαδή την περίφημη ανυψωμένη πλατεία στην είσοδο του Μουσείου –ένα συμβολικό λιμάνι που καλωσορίζει τη δραστηριότητα της πόλης και του νησιού στους ενδότερους χώρους του Μουσείου– και την ενσωμάτωση της κλίμακας του οικισμού στα επιμέρους κτήρια του έργου· στη συνέχεια, την περίοδο κατασκευής έως το 1970 και τα χρόνια της θεωρητικής αποτίμησης του έργου στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν –με έναυσμα το άρθρο του Αλέξανδρου Τζώνη και της Liane Lefaivre στα Αρχιτεκτονικά Θέματα– το Μουσείο αξιολογείται ως ένα έξοχο δείγμα κριτικού τοπικισμού, μια χειρονομία που άνοιξε τις πόρτες για να φιλοξενηθεί σε μια πλειάδα εκθέσεων, δημοσιεύσεων και αναφορών ως αυτόφωτο έργο που παράγει θεωρία και νόημα.

Κατά την αφήγηση του κου. Αντωνακάκη ήταν εμφανές ένα αίσθημα οδύνης, το οποίο βρήκε την πλήρη αιτιολόγησή του όταν η χρονική διαδρομή έφτασε στη δεκαετία του 1990 και στα χρόνια της απογοήτευσης. Εκεί, μέσα από μια σειρά άστοχων τροποποιήσεων και παρεμβάσεων που αλλοίωσαν τα ζωτικά στοιχεία του έργου, το «ανυπεράσπιστο κτήριο», όπως τρυφερά το αποκάλεσε, αποσυντονίστηκε από το σύνολο των σχεδιαστικών κανόνων που το γέννησαν, ενώ διαταράχθηκε –σχεδόν ανεπανόρθωτα– το νήμα που το ένωνε με τους δημιουργούς του. Η πολυπόθητη ανακούφιση ήρθε στις αρχές του 2020, όταν συμφωνήθηκε η αποκατάσταση και επέκταση του έργου, όπως είχε άλλωστε προβλεφθεί από τον αρχικό σχεδιασμό. Το νέο κτηριολογικό πρόγραμμα συνάντησε εδώ τις αρχικές δεσμεύσεις του Εργαστηρίου 66 και μαζί τον συντροφικό «όρκο» της ομάδας για τη διαφύλαξη του σφυγμού του πρώτου οράματος. Αφήνοντας πίσω το χωρικό πένθος ολόκληρων δεκαετιών, η νέα μελέτη αγκάλιασε την «αυταξία της φθοράς» του έργου μέσα στον χρόνο –σε μια εύστοχη παραβολή, ο κ. Αντωνακάκης την παραλλήλισε με τη συμφιλίωση με τις ρυτίδες των προσώπων μας– και έτσι πλέον το έργο προχωράει στην προγραμματισμένη και ευτυχή ολοκλήρωσή του.

Το δεύτερο μέρος της συνάντησης επεφύλαξε μια εκ βαθέων συζήτηση με τον Γιώργο Πανέτσο, ο οποίος και απομόνωσε τις δύο βασικές θεματικές-προβληματικές που αναδύθηκαν από την παρουσίαση του κου. Αντωνακάκη. Η πρώτη αφορούσε την περίφημη «μοναξιά των κτηρίων», το πεπρωμένο που επιφυλάσσεται δηλαδή στα οικοδομήματα εκείνα που, παρότι αποτελούν φορείς νοήματος, δεν απολαμβάνουν το «προνόμιο» της θεσμικής προστασίας υπό την σκέπη της ανακήρυξής τους ως μνημεία ή διατηρητέα κτήρια.  Τονίζοντας την ανάγκη διεύρυνσης του όρου «προστασία» για τα κτήρια ως υλικές υποστάσεις, ο κος. Αντωνακάκης ανέφερε ότι ο παράγοντας που τον ώθησε να επιστρέψει στο Μουσείο της Χίου για να παρασταθεί σε αυτό ήταν η καταστροφή της Πλατείας Κολωνακίου και η βίωση αυτού του γεγονότος ως πρωταρχικό χωρικό τραύμα. Η συζήτηση έτσι μοιραία έθιξε τον μηχανισμό του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού δημοσίων έργων, ο οποίος αποκόπτει τον μελετητή-δημιουργό από την υλοποίηση της σύλληψής του στο πεδίο της επίβλεψης, ενώ ταυτόχρονα προκρίνει ένα μοντέλο παραγωγής έργων όπου απουσιάζει το πρόγραμμα ως αρχιτεκτονική επιθυμία και ανάγκη. Τουτέστιν, ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως διαδικασία προμήθειας και έπειτα ως αγωγός έρευνας, εκτελώντας πρωτίστως μια οικονομική συναλλαγή ενώ παράλληλα εκπίπτει ως πνευματικό έργο. Στον δεύτερο άξονα της συζήτησης, το ενδιαφέρον επέστρεψε ξανά στο Μουσείο, μέσα από έναν ενεργητικό διάλογο που αναζήτησε τα σημεία σύγκλισης ανάμεσα στις δύο μελέτες και κυρίως το πώς μπορεί να συνδιαλλαγεί το καινούργιο με το παλιό με έναν συνεπή τρόπο. Η κοινή συνισταμένη που αποκαλύφθηκε μέσα από τα λόγια του κου. Αντωνακάκη είναι η συνείδηση του σεβασμού απέναντι στο έργο και η ευλαβής τήρηση μιας δέσμης αρχών που επιλέχθηκε ομαδικά ήδη από τη δεκαετία του 1960. Οι ερωτήσεις από πλευράς ακροατηρίου γύρω από την ταυτοτική καταγωγή του έργου, τον τρόπο που εντάσσεται στο ευρύτερο σώμα εργασίας του κου. Αντωνακάκη και την ανανέωση που έφερε στη γλώσσα του μουσειακού σχεδιασμού στη χώρα μας επανάφεραν σταθερά την εστίαση σε εκείνο το γυμνό οικόπεδο στην πόλη της Χίου τη δεκαετία του 1960, υπογραμμίζοντας τη γοητεία και τον ανυποχώρητο θαυμασμό που εξακολουθεί να γεννά μέχρι και σήμερα – ένα έργο που διαθέτει την έλξη που μας ασκεί ένα αίνιγμα παρόλο που προσφέρει απλόχερα στο φως τον τρόπο και τα υλικά της δημιουργίας του.

Την εκδήλωση εγκαινίασε η παρουσίαση της εταιρείας συστημάτων αλουμινίου Alumil από τον κύριο Μουσμούλη, ενώ ακολούθησε προβολή ενημερωτικών video των εταιρειών-χορηγών της εκδήλωσης, Ηρακλής και Orama Minimal Frames. Τους ευχαριστούμε όλους θερμά για τη συμβολή τους στην πραγματοποίηση αυτής της εκδήλωσης.